Yusuf Ziya Döger: Hamidiye Alayları ve Şeyx Seid Harekatı - II - Nerina Azad Tarafsız ve güvenilir Kurd ve Kurdistan haberleri - Peşmerge, Barzani
Yusuf Ziya DögerSon Makaleler

Hamidiye Alayları ve Şeyx Seid Harekatı - II

(Şeyx Sêid Kıyamına Hamidiye Alaylarının Dolaylı Etkisi ve Sosyolojik Değerlendirme Açısından Bir Deneme)
Yazının birinci bölümünde aşağıdaki üç maddeyi gündeme taşımıştık.
a) Şeyx Sêid kıyamının gerçekleştiği yöresel alanın toplamına bakıldığınd.
Hamidiye Alayları ve Şeyx Seid Harekatı - II
Makaleyi Paylaş
(Şeyx Sêid Kıyamına Hamidiye Alaylarının Dolaylı Etkisi ve Sosyolojik Değerlendirme Açısından Bir Deneme)
Yazının birinci bölümünde aşağıdaki üç maddeyi gündeme taşımıştık.
a) Şeyx Sêid kıyamının gerçekleştiği yöresel alanın toplamına bakıldığında Varto, Karlıova ve Hınıs’ın belli yerleri dışında Hamidiye alaylarının oluşturulmadığı görülmektedir. Bingöl, Palu, Hani, Lice, Piran Ergani ve Genç gibi yerler Hamidiye alaylarının oluşturulmadığı alanlardır.

b) Devlet aklının Şeyx Sêid’i Piran'da kıyama zorladığı dikkate alınırsa seçilen yerin eski/Hamidiye alayları askeri deneyimine sahip olmayan aşiretlerin yerleşik olmasını devlet aklı açısından nasıl okumalıyız.

c) Kıyamın gerçekleştiği alanın büyük bölümünün Kırd/Zaza bölgesi olmasına özel bir anlam yüklemek mümkün müdür? Eğer mümkün ise devlet aklının bu alanı seçmesinde hangi argümanların aranması gerekir.

Üç maddeyi gündeme alarak bunlardan birinci maddeyi şu noktada ele alıp “Hamidiye Alaylarının Osmanlı açısından kuruluş gerekçeleri ve Şeyx Sêid Kıyamının gerçekleştiği yörelerden kurulmayışının nedenleri şöyle sıralanabilir” sorgulamıştık. Yani “Kürdistan’da Hamidiye Alaylarının kuruluş gerekçelerini dikkate olarak Şeyx Sêid kıyamının gerçekleştiği mekânsal alan üzerinden düşünüp bu alanda Hamidiye Alaylarının neden kurulmadıklarını sorgulamıştık. Şimdi kalan iki başlığı birleştirerek konuya devam edelim.

Hamidiye Alayları 1908 yılında revize edilip süreç içerisinde ortadan kaldırılarak yerlerine Aşiret Alayları ikame edilmiştir. Ancak kıyamın gerçekleştiği Kırd/Zaza bölgesi bu türden geniş aşiretlerden oluşmayıp bölgede “âşir” olarak tanımlanan ve birkaç köyden oluşan küçük yapılanmaların hâkim olduğu yerlerdir. Ki yörede bu âşirlere de mensup olmayan bağımsız köylerin varlığı da azımsanmayacak kadar fazladır. Bu durum konuyu farklı şekilde değerlendirmeyi gerektiriyor.

Yörenin bu toplumsal yapılanması doğal olarak güçlü askeri birliklerin oluşturulmasına imkân vermeyen sonuçlar ortaya çıkarır. Ki Kırd/Zazalar başkalarının egemenliğini kolay kabul edebilen bağımsızlıklarından taviz veren bir mizaca sahip değiller. Mizaçları gereği kendi başlarına buyruk bir yapı arz etmektedirler. Bu durum ise düzenli askeri birlik altında toplanmak yerine bireysel güçlerine güvenerek kendi başlarına hareket etmenin daha doğru olacağını tercih etmelerine sebep oluşturmuştur.

Bu nedenle yörede Hamidiye veya aşiret alaylarından kalma ağır silahların varlığından ve askeri disipline alışkın bir kitlenin varlığında söz etmek mümkün görünmüyor. Ki Şeyx Sêid Hınıs, Varto, Kanireş, Çan, Çabakçur, Dareheni, Murtazan yoluyla Piran’a varmıştır. Yol boyunca toplantılar düzenleyerek fikir alış verişinde bulunduğu herkesin malumudur. Ancak Devlet bu güzergâh üzerinde en küçük tacizde bile bulunmamış ve kör sağırı oynamıştır. O halde yukarıda sorduğumuz sorunun anlamı buradan yola çıkıldığında netleşebilir.

Güzergâh dikkate alındığında güçlü Aşiret Alaylarının etkisinin giderek azaldığı bir alana gidiş söz konusudur. Devlet aklı her zaman kendisine mukavemet edecek gücün az ve sınırlı olmasını tercih eder. Dolayısıyla devletin bu seçeneği Azadi’nin planlamalarından haberdar olmaya başladıktan sonra seçenek olarak bir tarafa kaydettiğini kolaylıkla ileri sürmemiz mümkün olacaktır.

Gerçi kıyam öncesinde bu bölgede âşirlerden oluşturulmuş birliklerin varlığına da tanıklık etmekteyiz. Ki 1916 yılında Osmanlı ile Rusya savaşa tutuştuğunda bu yörenin kendi topraklarını savunmak üzere âşir reislerinin komutasında savaştıklarını biliyoruz. Savaşın sınır bölgesi olan Bogloon/Solhan – Kiği hattında yöreden birkaç örnek vermek mümkündür. Solhan âşirinden Mıhmed Eli Çeto, Zikti âşirinden Heci Sadıq Beg/Kolos Ağa, Arçenli Mahmud Beg, Gincli Mıhmed Beg ve Melekan Şeyxi Şeyx Abdullah birer tabura komuta eden binbaşı rütbesindeydiler. Yine Palu bölgesinden Şeyx Şerif kaymakam/yarbay rütbesiyle komutanlık yapmıştır. Bu yörede halk arasındaki anlatımlarda oluşturulmuş bu milis kuvvetlerinin kahramanlıkları ve kayıpları ifade edilmektedir. (Kenan Fani Doğan)

Devlet aklının bu verilerden hareketle kıyamı dar bir alanda boğmayı planladığı görülmektedir. Yörede “âşir” milislerinden kalma silahların varlığı yadsınamaz. Ancak devlet bunlarla baş edebileceğini hesaplayarak kıyamın daha steril olan bu bölgede patlaması için elinden geleni yapmıştır. Rusya ile olan savaş bölgesindeki bu yöre milislerinin tümü kıyama destek vermelerine rağmen askeri disiplinden uzak olmaları sonuç alınmasını güçleştirmiştir. Bununla birlikte “âşir”lere mensup olmayan köylerin destekleri de yine bu “âşirlerce” bir şekilde engellenerek minimize edilmiştir. Örneğin mensup olduğum köyün kıyama katılımı söz konusu ancak çevresindeki bir âşire mensup olanlarca bu katılım engellenmeye çalışılmış araya Melekân Şeyxi Abdullah’ın araya girmesiyle sonuca bağlanabilmiştir.

Kıyamın sonuca ulaşamamasında bir diğer önemli etken ise Azadi örgüt liderlerinin Devletçe hapis ve idam yoluyla tasfiye edilmeleridir. Bu da askeri planlama ve bilginin eksik olmasına yol açmıştır. Cibranlı Xalıd Beg ve Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Begin tutuklanarak kıyam sürecinde idam edilmeleri bu etkenin açığa çıkmasıdır.
Bir diğer etken ise yöredeki Alevi Kürdlerin bir şekilde kıyamdan uzak tutulmalarıdır. “Osmanlı küçük çaplı aşiretleri/âşirleri bu yapılanmada ya dikkate alma ihtiyacı hissetmedi ya da büyük aşiret güçleriyle denetleyebileceğini varsaydı. Özellikle de inanç ve mezhep boyutunun dikkate alındığı görülüyor” değerlendirmesini bir önceki bölümde yapmıştık.

Yezidi ve Alevi Kürdlerin bağımsız Hamidiye alayları kurmalarına imkan verilmediğini belgelere dayanarak biliyoruz. Ancak Varto Alevilerinin bu yöredeki Aşiret Konfederasyonu içine, Yezidi Kürdlerde Milli Aşiret Konfederasyonuna dâhil edilerek oluşturulan Aşiret Alaylarında yer almışlardır. Ki bu aşiret alaylarının yapılanmasında “bir kol Sünni Kürdlerden oluşturulurken diğer kol Yezidi veya Alevi Kürdlerden” oluşuyordu. Devlet aklı Kırd/Zaza olan Alevi bölgesini de dolayısıyla bu şekilde farklılaştırılmaya çalışılmış ve kıyam sürecinde tarafsız kalmalarını sağlamıştır.

Bunun yeterli olmadığı yerlerde ise algı operasyonlarına başvurulmuştur. Örneğin birçok kaynakta yer alan “ Şeyx Sêid’in Seyid Rıza ile konuyu görüşmeye gittiği ve akşam onurlarına verilen yemek için hayvanların kendi adamlarınca kesilmesini istediği” şeklindeki bilgi doğru değildir. Ki Şeyx’in Varto Piran güzergâhı biliniyor. Bu durumda Dersime uğramadığı açıktır. Ancak Kıyam sırasında Elazığ alındığında bir heyetin Hüsenik’te Hasan Hayri Beyle görüştüğü ve Seyid Rıza ile görüşmek istediklerini ama bu görüşmenin ortaya çıkan sonuçlardan dolayı gerçekleşmediği de biliniyor. Dolayısıyla Kırd/Zaza Alevilerin kıyama iştirakleri bu şekilde engellenmiştir.

Sonuç:
Kıyamın nispeten Kırd/Zaza bölgesiyle sınırlı kalmasının altında Devlet aklının hangi planlama ile çalıştığının göstergesidir. Ki burada özetlemeye çalışırsak şu noktaları görürüz.
- Askeri disipline alışkın olmayan ve kendi başlarına buyruk yaşamayı seven küçük âşirlerin yaşadığı Kırd/Zaza bölgesinin özellikle seçildiğini
- Hamidiye ve Güçlü Aşiret Alaylarının oluşturulmadığı bir alana sıkıştırılması Silah ve teçhizat eksikliğine yol açma isteğinin ön planda tutulduğunu
- Güzergâh üzerinden bakıldığında askeri disiplin ve teçhizattan nispeten en yoksun olan yerin seçildiğini
- Mezhepsel farklılığın devreye girme ihtimalinin en düşük olduğu Varto, Hınıs ve Karlıova yerine bu tür birlikte yaşamın olmadığı bir yer olan Piran’ın seçildiğini görmekteyiz.

Bütün bu veriler Devletin Azadi planlamasından haberdar olduğu günden itibaren aklını devreye soktuğu sonucuna bizi götürmektedir.
OWN
Bu makale toplam: 8869 kişi tarafından görüldü.
Son Güncellenme:02:53:58

Son Makaleler

İsmail Beşikci’nin Sosyolojik YanılgısıTürkiye Seçimlerinin Kilidi KürdlerKürdler ve 24 Haziran SeçimiNeden Demirtaş ama HDP değil?Şeyh Said Kıyamında ve sonrasında neden Kırdlar/Zazalar hedef alındı - 2Şeyh Said Kıyamında ve sonrasında neden Kırdlar/Zazalar hedef alındı - 1HDP Kongresinin DüşündürdükleriŞeytanın İşbirlikçilerine Ölüm…Kürdler Sosyolojilerine Yenildiler, Asla Düşmanlarına yenilmedilerBatı Karşısında Çöküş, Öze Dönüş Çabaları ve Kudüs MeselesiRuhumuzu Uyandıran Kerküklü ÇocukAlansal Egemenlik ve Felaket Senaryolarının YazarlarıiAlansal Egemenlik ve Felaket Senaryolarının YazarlarıHewler Mitingi ve Arka Plan MesajlarıZihinsel Birlikteliğin Yolu: Güney Kürdistan ReferandumUmarız Tarih Tekerrür EtmezKürdlerin Sömürgecileri Başarılı, Kürdler İse BaşarısızdırKürdler Nereye Koşuyor?Bingöl ve Seçimlerdeki Tututmu - IIBingöl ve Seçimlerdeki TutumuKuzey Kürd Siyasetinde 'Vicdan Testi'Kürdler Hem Sağdan Hem de Soldan EritildiKürdler ve ReferandumDevşirmelerin İşlevi/fonksiyonuYakarak Öldürme (Katletme)Mantıksal ŞaşılıkKürdler Birlik mi Olmalı, Yoksa Ortaklaşmalı mı?Yönetici Erdemli olmayınca…Kürd Gençliğinin Rol Modeli Dr SüleymanErmeniler ve Kürdler Neden Kaybetiler? (III)Ermeniler ve Kürdler neden kaybettiler? (II)Ermeniler ve Kürdler neden kaybettiler? (I)Kürd Toplumsal Dinamiğinin Çökertilmesi -II-Kürdistan'da Türk Bayrağıyla Yapılan YürüyüşlerKürd Toplumsal Dinamiklerinin Çökertilmesiİtibarsızlaştırmanın PsikolojisiKürdler Egemenlik Mi Vatandaşlık Mı İstemeli?Türkiye İslamcılığı Neyi Amaçlıyor?Kürd Orta Sınıfının ÇökertilmesiErdemlilik Olmadan OlmazDoğu ve Batı Ayrımı Karşısında Kürdlerin ÖzgünlüğüTürkiye İslamcılığının RiyakârlığıKurdlerde Hukuk ve Hakkı Üstün KılmaSykes Picot’çu Türkiye İslamcılığıTürkiye İslamcılarının Kürdü OlmakSiyasette İttihatçı Mantıkla İtibarsızlaştırma Çabasıİstilacı Bozkır Türkleri ve Varlığını Koruyan KürdlerKürdistan’daki Çatışmalı Ortam Neyi Amaçlamaktadır?İslam - İslamcılıkİslamcıların YanılgısıSömürgeci ve Sömürülen İlişkisiDört Ayaklı Minare Önünde Ansızın Gelen Ölüm!Ümmeti Bölen! “Kürd ve Kürdistan”Meşruiyet Dayanağı ve KürdlerKürdlerin Haklı Mücadelesini İtibarsızlaştırma ArayışıSömürgecinin Amacı Zihinsel Benzetme ve Aldatmadır - IISömürgecinin Görevi, Aldatma ve Zihinsel BenzetmedirKabristanımız Varsa Bilin ki Orası Bizim VatanımızdırDAİŞ saldırılarında Şengal'de neler oldu? Şengal'in bilinmeyenleri...Toplumsal Anomi ve Yeni ArayışSeni Başkan Yapacağız, Karşılığı 'Federal Sistem'Militarist Devletler ve Kürdistan’ın Doğum SancısıKürdlerde Sosyal Genetiğin Psikolojik Bağlılığa DönüşmesiArayıştaki Kent, BingölOrtadoğu’da Reddi Miras Geleneği ve Talan Ekonomisi7 Haziran’ı Doğru OkumakKürdistan'da Seçime Kan SıçratıldıKürdlerin Egemenlik AnlayışıAllah, Yasin Aktay’ın dediğinin aksini söyler.Siyasetin Doğası ve Rasyonel DavranışKürdistan Mefküresi ve Siyasi Aktörler (İslamcı Cenah) -2Kürdistan Mefkûresi ve Siyasi Aktörler -1-Yokoluşu Engellemek!...İttihatçılığa Teslim Edilen Kürd YapılarıKürdler Nasıl EritildiSiyaset ve Düşüncede EtikTemsiliyet Sorunu ve OrtadoğuKürdleri Sessizce Sağdan Eritmek - IIGedik Onarılmamalı, Bilakis BüyütülmeliKürdleri Sessizce Sağdan EritmekHikmet Arayışında Fıtrat ve İrade EtkileşimiHakikat Tek Olan Değildir, Tek Olan İblisçiliktirKimliksel Varoluş ve Devletleşme ZorunluluğuBariyere Dönüşen ÖzSosyal Genetik ve Kürd SiyasetiDuisburg Paneli Azadi Hareketinin Çözüm ÖnerileriKürdistan Hakikatini İnşa Et Harekei / AZADÎBakur / Türkiye Kürdistan'ından Peşmerge GeçtiKürdler İçin Birlik Değil Birliktelik Anlamlıdır.Akil Adamlar Tiyatrosu Yeniden Sahne AldıKürdler Saha Eğemenliğine OynamamalıKürtlerin ayak bağı / PKK ve Hizbullah gerginliğiEylem Düşünceyi Şekillendirir.Hareketa Azadinin RotasıUlus Devlet Mantığı ve Kürdistan SorunuKürd Ulusal Mücadelesinde ŞUŞAR TOPLANTISIKürd Müslümanların Yüzyıllık Serüveniİnsanlığın Turnusol Kağıdı: FİLİSTİN - IIHakkâri’de(Cölemerg) Ne Oldu Kiİnsanlığın Turnusol Kâğıdı: FİLİSTİNHatip Dicle Ne Dedi ki…Hamidiye Alayları / Devlet Aklının Zorunlu YapılarıÜmmetçi/İslamcı Kürdlerin Zihinsel BakışıKürdler “Öğrenilmiş Çaresizliğe” Mahkum Değildir.Birlikteliğe Evet, Ama Nasıl OlacakEvrensel değer mi, İdeolojik körlük mü?Tarihi nasıl okuyalım / Resmi ve yerel tarihDemokratik İslam Kongresi Kürd Hareketindeki Değişimi Nasıl EtkileyecekHDP Türklerle Kardeşlik Ya Kürdlerle...